Δυο εποχές

Αλκυονίδες μέρες που φέτος κράτησαν βδομάδες ολόκληρες – άρρωστος ο πλανήτης Γη, είπαν οι λογής επιστήμονες – μαζί και η βεντέμα, έφεραν τους ανθρώπους στα χωράφια.
Αγρότες και αγρότισσες, δημόσιοι υπάλληλοι εν αδεία – διαλύουν οι υπηρεσίες, κράζει ο Τύπος- οι ξένοι εργάτες, κυρίως αυτοί, καθείς και άλλη περίπτωση, όλοι στο μάζεμα της Ελιάς. Εδώ, Επαρχία Μαλεβιζίου, από εκείνον τον ‘’κακό γείτονα’’ στα χρόνια της Γαληνότατης, τότε που η καραβοκύρισσα Βενετία διαφέντευε το νησί απ’ άκρη σ’ άκρη. Στις απότομες υπώρειες του Ψηλορείτη που όσο κατεβαίνουν γίνονται τρυφερές παρειές νιούτσικου παλικαριού. Με τα νερά να τρέχουν υπόγεια, γιατί, κακά τα ψέματα, σε τούτο τον τόπο πια, οι μύθοι συμπορεύονται με την ανατροπή τους. Κι ο Ξενικάδος κι ο Βαθειάς και ο Αγαδικός λαλούν υπόκωφα, αν θες να τους ακούσεις μέσα στα βιβλία των παλιών περιηγητών.

Και ζωντάνεψαν τα βουνά, οι λόφοι και τα λαγκάδια. Πήρε μπροστά το ελαιοραβδιστικό, επισήμως ονομαζόμενο το μηχανάκι του ραβδίσματος, να αντιβοά από πλαγιά σε πλαγιά. Το τρακτέρ ν’ ανεβοκατεβαίνει τους ταλαιπωρημένους δρόμους. Τόσο όμορφος τούτος ο τόπος! Γέννημα θρέμμα των σεισμών, πουθενά επίπεδος, με το ανάγλυφό του να παίζει με τον άνεμο, μια πατουλιά ψηλά, μια χαμηλά. Στα γύρω βουνά ‘’να διακρίνεις τις πτυχώσεις από τους μανδύες των πινάκων του Θεοτοκόπουλου και στο ηλιοβασίλεμα τους τεφρούς τόνους των χρωμάτων του’’. Και η Ελιά να βασιλεύει. Υπάρχει πιο όμορφο δέντρο από την ελιά; Κι ας προσπάθησαν να την εκχυδαΐσουν, από ασήμι σε χρυσό, λες κι αυτή έχει ανάγκη τα λεγόμενα πολύτιμα μέταλλα, γέμισαν βιτρίνες και χέρια ντοπαρισμένων αθλητών, αυτή πολύ που τη νοιάζει…Στέκεται όρθια στα χωράφια της Μεσογείου αιώνες των αιώνων, από τις πλαγιές της αρχαίας Ραύκου και της Ριζηνίας ως κάτω την Φαιστό και πέρα τα αφρικάνικα παράλια, στρίβει κατά τα χωριά της Σικελίας, και τις ακτές του Γιβραλτάρ, χοροπηδά ως τη μεριά της Παλαιστίνης και τ΄ ακροτόπια της Κυπραίας Σαλαμίνας. Στέκει και θωρεί. Έχει να μαρτυρήσει πολέμους και σκοτωμούς, να εξομολογηθεί τα μυστικά της Καρχηδόνας του Αννίβα και του Ακριτζέντο του Πιραντέλο, να συνομιλήσει με τους Εβραίους και τους Άραβες, να ομολογήσει φονικά της θάλασσας και των ανθρώπων βεντέτες, για μετανάστες του Νότου προς το βορρά να κλάψει, και καραβοτσακισμένους ξένους από την Ανατολή στο Νότο. Να μιλήσει για παράξενους έρωτες κάτω από τα κλαδιά της. Σοφή. Όχι γιατί την ευλόγησε η Αθηνά, η πονηρή καταφερτζού του δωδεκάθεου, όχι, είναι σοφή γιατί δεν την άγγιξε ο χρόνος. Το πέρασμα των αιώνων τη σεβάστηκε, δεν την ξερίζωσε, δεν την έδιωξε πέρα από τη μήτρα της, τη Μεσόγειο. Έμαθε έτσι. Έμαθε πολλά. Ιστορημένα και ανιστόρητα. Κι έμεινε. Φιλεύσπλαχνη. Από κρύο σε χιονιά, από καύσωνα σε βροχή, έμαθε να δίνει μόνο δώρα.
– Γιώργη, έφερες τα τσιγάρα;
Όταν, Γιώργης έγινε ο Αλβανός Ισμαήλ και ο Στάνκο από τη Βουλγαρία. Αυτοί μαζεύουν πια τον πλούσιο καρπό. Διάλειμμα για κολατσιό. Το τρακτέρ φέρνει το φαΐ της νοικοκυράς από το χωριό, ένα τσιγάρο, μια ιστορία του Αλβανού εργάτη, ‘’πέρασα τα σύνορα χωρίς παπούτσια, και…’’, μιαν άλλη του παλιού καιρού…’’ο τούρκος αγάς, που λες, είχε όλα τα χωράφια από δω ως του Καντρή τη γέφυρα… και ερωτεύτηκε μια χριστιανοπούλα από το Πετροκέφαλο και για να τηνε πάρει… ‘’

Κι ύστερα πάλι το μηχανάκι τραγουδά. Τα μεσημέρια με λιακάδα, πάντα γύρω στις δώδεκα, ένα γεράκι, αλάνθαστο ρολόι, κατεβαίνει από τον Ψηλορείτη. Ψάχνει τροφή. Βουτά από τον Πρινιά ως Άγιο Μύρωνα, φτάνει στις Βούτες, επιστρέφει πάνω από το καλεσσανό φαράγγι, κάποτε σταματά. Ζυγιάζει το κορμί του, καρφώνει το μάτι και ορμά προς τα κάτω…χάνεται και σηκώνεται πάλι κινώντας γι’ αλλού.
Τ’ απογεύματα τα σακιά στοιβάζονται στο ελαιουργείο. Μαυρισμένα τραχιά χέρια τα κουβαλούν. Εκατοντάδες σακιά. Ένα τσιγάρο ακόμα, μια τελευταία κουβέντα, καλή η τιμή του λαδιού φέτος, τόσα σακιά – τόσα κιλά, καλή σοδειά, το περσινό νερό έφερε καρπό. Ο καθένας στους υπολογισμούς του πριν τα χωριά βυθιστούν στη μοναξιά τους. Για τα ‘’ πανωγραψίματα’’ ας μη μιλήσεις καλύτερα. Θα τ’ ακούσουν οι ελιές και θα πληγωθούνε…
Μόνο που ο καιρός θα πάρει να χαλάσει. Χειμώνας και βορειοδυτικός να ξυρίζει. Μαύρο κορακίσιο το βουνό του Δία, κατεβαίνουν τα σύννεφα και σκεπάζουν τον Κρουσσώνα, σφαλίζουν τα κοπάδια στις στάνες, παράθυρα και πόρτες αμπαρώνουν, έρχεται το νερό, ευλογημένο! Στον Άγιο Μύρωνα, την αρχαία Κνωσία, μυρωμένο του Αγίου το νερό της κρήνης, ο άνεμος σε πετά από τη μια άκρη του δρόμου στην άλλη, αν κάνεις πως πας προς τη Μονή του Γοργολα’ί’νη θα βρεις καταφύγιο κάτω από τις βιαστικά ανθισμένες νεραντζιές. Και το πρωί θα σου δείξει μιαν άλλη ακόμα όψη του το Όρος. Λευκό, κατάλευκο ως την Αγιά Ερήνη και την κορφή του Στρούμπουλα. Ναι, εκεί που ο Τάλως έκοβε τις βόλτες του, ο Τάλως ο πετροβολητής, ο Τάλως ο δικαστής, που η Μήδεια δασκάλεψε στους Αργοναύτες το θάνατό του.
Και ο Νοτιάς; Α! όταν έρχεται ο Νοτιάς δεν μπορείς να σταθείς σ’ ανοικτό τόπο. Έρχεται από την Αφρική, την Αίγυπτο και τη Λιβύη, πιο πέρα ακόμα, τη μεγάλη έρημο της Σαχάρα, ανεβαίνει το κάμπο της Μεσσαράς, σαρώνει το Μαλεβίζι απ’ άκρη σ’ άκρη ως να ξεσπάσει πάνω στο Χάνδακα, το μεγάλο Κάστρο, το Ηράκλειο. Με γυμνό μάτι, αυτοστιγμεί θαρρείς, βλέπεις πως λιώνει το χιόνι, τα κυπαρίσσια υποκλίνονται κατά το βορρά και μια κόκκινη, κατακόκκινη άμμο κουβαλά. Την απλώνει παντού, άλλοτε ξερή, άλλοτε βρόχινη. Είναι τότε που όλα ματώνουν και μια ιδιότυπη αλληλεγγύη δένει τους κατοίκους.

Άνοιξη…Από το Φλεβάρη ακόμα. Βούλες χιονιού στις κορυφές του Ψηλορείτη, αποχαιρετισμός ενός ζεστού χειμώνα. Τα χωριά, πάντα εδώ, να φωλιάζουν στις πλαγιές του. Ο Κρουσώνας , το Πενταμόδι, το Κεραμούτσι , οι Κορφές, Άγιος Μύρωνας και Ασίτες, η Πυργού, ο Πρινιάς, το Πετροκέφαλο ως δίπλα στην πόλη οι Βούτες. Άσπρο και κόκκινο κάτω από τον ήλιο. Τα αμπέλια, μια σειρά νιούτσικο πράσινο, μια λωρίδα χωματένια και ξανά το μοτίβο επαναλαμβάνεται, ρούχο με ρίγες φόρεσαν οι λόφοι. Τα περίφημα αμπέλια της μαλβαζίας, κάποτε. Και μαλώνουν οι ιστορικοί, αν το περίφημο κρασί πήρε τ’ όνομά του από τούτα τα μέρη. Κρασί με γεμάτη γεύση, το φόρτωναν στις γαλέρες τους οι Βενετσιάνοι κι είχαν να πουν στους άρχοντες πως το χαν φερμένο από τη δική τους Τοσκάνη, το Μαλεβίζι της Νήσου Κρήτης. Και οι δρόμοι φίδια, άλλοτε κουλουριασμένα και άλλοτε ευθύβολα από χωριό σε χωριό ως ψηλά τη Λιβάδα και το πέρασμα για το Βρωμονερό. Το μονοπάτι στρίβει ως τα σύνορα του Μυλοποτάμου, στην αρχαία Ζώμινθο να φτάσει βαθιά στη Νίδα. Κατσόπρινα και πετρομάρουλα, άγρια κυκλάμινα χωμένα στη σκιά των βράχων. Τόποι σκληροί, καπεταναίοι και αντάρτες, ζωοκλέφτες και δωσίλογοι τους διαφέντεψαν. Και νάτες πάλι τις ιστορίες. Λίγα αυτοκίνητα ανεβαίνουν, γυαλίζουν για δευτερόλεπτα κόντρα στις ακτίνες του ήλιου, φεύγουν, χάνονται.
Τα κοιμητήρια. Έχετε δει τι όμορφοι τόποι είναι τα κοιμητήρια των χωριών την άνοιξη; Στις πλαγιές των λόφων, λίγο προς την κορυφή, φρουρούμενα άγρυπνα από παλιά κυπαρίσσια. Η άνοιξη μοσχοβολά και τα καντήλια αναμμένα ξαγρυπνούν τις νύχτες. Προέκταση φωτεινή του ανθρώπινου χεριού που τα άναψε, τα σώματα μαυροντυμένων γυναικών να φτάνουν ακόμα από τον κόσμο του Μύθου, σκυμμένα στα μνήματα , το λάδι, το φυτίλι, λίγα φρέσκα λουλούδια, όχι πως τα πλαστικά δεν λείπουν και δω, απόηχος της κουλτούρας του εύκολου, του δήθεν αμάραντου, εντέλει του τόσο ευτελούς.

Οι μαντηλίδες πήραν να κιτρινίζουν φέρνοντας κοντά τους τις μέλισσες, η ρόκα άνθησε, ένα μικρό λευκό λουλούδι ίδιο πεταλουδίτσα της νύκτας, οι φρέζες του κήπου μοσχομύρισαν , συναγωνίζονται επάξια τις βιολέτες του γείτονα, με τόση ζέστη θ΄ αντέξουν ως την Μεγάλη Παρασκευή να αγκαλιάσουν το Θείο Σώμα; Τα πουλιά ήρθαν να γεννήσουν τ’ αυγά τους στα κιούπια του πέτρινου τοίχου. Δυο σπουργίτια δίνουνε μάχη στην είσοδο της φωλιάς, μάχη κανονική με πονηριές και κατά μέτωπον επίθεση. Η θεωρία του ζωτικού χώρου και στο ζωικό βασίλειο. Τα χελιδόνια; Γύρω στις είκοσι δύο του μήνα Μάρτη θάναι εδώ. Ακριβή στο ραντεβού τους, όπως ακριβώς στο αλφαβητάριο των παιδικών μας χρόνων, ‘’Χελιδόνι μου γλυκό κλπ… κλπ που ήσουνα τόσον καιρό…, ήμουνα στην ξενιτιά, κι έπαιζα μ‘ άλλα παιδιά’’, ναι, τότε που η ξενιτιά γραφόταν με ήτα και έψιλον γιώτα και ήταν ο μακρινός τόπος που πήγαιναν μετανάστες οι δικοί μας άνθρωποι από τούτα τα χωριά. . Τώρα λέμε, ευτυχώς που ήρθαν άλλοι ξενιτεμένοι… να σκάψουν τα χωράφια μας, να καθαρίσουν τους κήπους μας, να βρει νοικοκυριό η άνοιξη να ξαποστάσει.
Κι όταν η νύκτα κατεβαίνει ο φερετζές της δεν είναι καθόλου μαύρος, αφήστε τι λέει το τραγούδι, αλλάζει από το γαλάζιο στο βαθύ μπλε με το στρίφωμα πορφυρό, και λαμπιρίζει σιγά-σιγά φορτωμένος άστρα και γαλαξίες. Τα χωριά πάλλονται φωτισμένα και η σιωπή της νύχτας σπάει από ήχους αρχέγονους. Τα βατράχια κοάζουν στο ρέμα, ο σκύλος αλυχτά, ο γκιώνης κράζει κι ένας δεύτερος του απαντά από το κάτω χωράφι… Μπορεί να σχολιάζουν τα νέα της νύκτας , ποιος ασβός βγήκε από την φωλιά του και ποια αφηρημένη ζουρίδα έπεσε θύμα τροχαίου. Και ύστερα, κάθε βράδυ στο ίδιο σημείο, μια σωλήνα της άρδευσης πάνω από το δρόμο είναι, στα μέσα της διαδρομής από Βούτες προς Πετροκέφαλο, μια γριά κουκουβάγια στρογγυλοκαθισμένη, χωρίς να κόβει σε κανέναν διόδια, αυτή εκεί, ατάραχη, όλα τα παρατηρεί και όλα τα ξέρει.
( Καλά όλα αυτά, ποιητικά και ανοιξιάτικα. Αλλά τα σπίτια; Τούτα τα μεγάλα σπίτια από μπετόν, βίλες τις λένε, στις κορυφές των λόφων τί γυρεύουν; Πως καταργούν το μέτρο, πως πληγώνουν το βλέμμα…μεγάλα σπίτια, πόσοι να τα κατοικήσουν, πόσοι να τα καθαρίσουν… η ψυχική μιζέρια και πως βαφτίστηκε απληστία. )
– Ο Τούρκος αγάς, που λες, είχε όλα τα χωράφια δικά του, από το σπίτι σου μπροστά ως του Καντρή τη γέφυρα, κάτω στο φαράγγι. Την πήρε τη χριστιανοπούλα γυναίκα του. Αδερφή της γιαγιάς μου. Του τηνε δώκανε. Να μη γίνει κακό. Μπορεί βέβαια νάτανε και η περιουσία, ποιος ξέρει. Μπορεί γιατί κι ο ίδιος ήτανε κρυπτοχριστιανός. Την αφήκε στην αρχή ν’ ανεβαίνει, βαθιά χαράματα στο χωριό, μπροστά από τη πόρτα σου αναγκαστικώς, να ξωμολογάται στον παπά της Παναγιάς, μετά τσήκανε δικιά της εκκλησιά, στο ρυάκι δίπλα, κάτω από το πλάτανο, εκεί που κατεβαίνει η γιατρίνα –δισέγγονο της από την πλαϊνή γραμμή – και μαζεύει μυρτιές από τα χωράφια της. Φύγανε βέβαια, με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Έκλαιγε, λέει αυτή, έσκουζε στο κλάμα, πήρανε και το Γιωργή το γιο τους, ναι, χριστιανικό όνομα είχε ετούτος. Πως τη λέγανε; Δε θυμούμαι. Δεν έλεγε η γιαγιά μου τόνομα τση … θαρρώ…Ούτε εκεινού, του τουρκοκρητικού, το όνομα έλεγε κανείς…

Παίρνω την ιστορία του γέρου Πουλάκη, δώρο πολύτιμο, και κάθομαι στην πέτρινη πεζούλα όταν βραδιάζει. Θέλω να του πω, μα δε μπορώ. Θέλω να του πω, πως την τουρκοκρητικιά συγγένισσα του, τη έβγαλα Μελιτινή, γυναίκα του Αβδουραχμάν Οσμανάκη. Και πως τη γνώρισα ένα πρωινό στο πολύβουο Υποθηκοφυλακείο Ηρακλείου, σε κιτρινισμένα κιτάπια τα ίχνη της αφημένα, μορφή πικραμένη, που η Ιστορία δεν τη ρώτησε, ούτε για γάμο, ούτε για γέννα, ούτε για ξεριζωμό. Καμιά φορά, νομίζω πως την ακούω να περνά, βαθιά χαράματα έξω από την πόρτα μου. Σέρνει τα βήματα της, κοντοστέκεται, να ξαποστάσει, θέλει, από το απότομο ανηφόρι, μπορεί και να καλημερίσει, θέλει…Να το ξέρει άραγε πως την ακούω;

Νίκη Τρουλλινού. ©
Λογοτεχνικό περιοδικό Η ΛΕΞΗ, 2007

Να ‘ρθεις απόβραδο. Νότια της πόλης και ψηλά. Το δειλινό πάνω στον Ψηλορείτη και οι γέροντες ακόμη στο καφενείο. Να πίνουν τσικουδιά μασουλώντας σταφιδοελιές και να λένε ιστορίες: απόηχος της απωλεσθείσας κοινοτικής ζωής, να μας φιλεύει τ’ απομεινάρια της. Το Πετροκέφαλο ασπρολογάει κάτω από τον ήλιο στα πόδια του Ψηλορείτη έγραψε ο Ν. Καζαντζάκης κι έβαλε τον Καπετάν Μιχάλη τα ξεπαστρεύει τον αντίζηλο σε τούτο το χωριό. Τις νύχτες, που βγαίνουν οι ζουρίδες, οι κουκουβάγιες και τα τριζόνια, είναι φορές που ακούω τα βήματα της τουρκοκρητικιάς ν’ ανεβαίνει στην εκκλησιά των χριστιανών. Με στοίχειωσαν οι κουβέντες του ενενηντατριάχρονου Πουλάκη: ο Τούρκος αγάς, που λες, είχε όλα τα χωράφια δικά του, από το σπίτι σου μπροστά ως του Καντρή τη γέφυρα, κάτω στο φαράγγι. Την πήρε τη χριστιανοπούλα γυναίκα του. Αδερφή της γιαγιάς μου. Του τηνε δώκανε. Να μη γίνει κακό. Μπορεί βέβαια να ΄τανε και η περιουσία, ποιος ξέρει. Μπορεί γιατί κι ο ίδιος ήτανε κρυπτοχριστιανός. Την αφήκε στην αρχή ν’ ανεβαίνει, βαθιά χαράματα στο χωριό, μπροστά από τη πόρτα σου αναγκαστικώς, να ξομολογάται στον παπά της Παναγιάς, μετά τσή ‘κανε δικιά της εκκλησιά, στο ρυάκι δίπλα, κάτω από το πλάτανο, εκεί που μαζεύετε μυρτιές. Φύγανε βέβαια, με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Έκλαιγε, λέει αυτή, έσκουζε στο κλάμα, πήρανε και το Γιωργή το γιο τους, πως τη λέγανε; Δε θυμούμαι. Δεν έλεγε η γιαγιά μου τ’ όνομα τση, ούτε εκεινού, του τουρκοκρητικού, το όνομα έλεγε κανείς, τάφος…

Τα φώτα ανάβουν φανερώνοντας χωριά να πάλλονται εκεί που δεν το περιμένεις. Τα βατράχια κοάζουν στο ρέμα, ο σκύλος αλυχτά, ο γκιώνης κράζει κι ένας δεύτερος του απαντά από το πέρα χωράφι. Μπορεί να σχολιάζουν τα νέα της νύκτας, ποιος ασβός βγήκε από την φωλιά του και ποια αφηρημένη ζουρίδα έπεσε θύμα τροχαίου. Απέναντι ο male vicino, πολιορκητική μηχανή ήτανε και ξερνούσε θάνατο. Από κει το όνομα, Μαλεβίζι, ύστερα μαλβάζια – το περίφημο κρασί. Χιλιάδες βαρέλια φόρτωνε η Γαληνότατη στις γαλέρες, μεθούσε και κοκορευότανε στην Εσπερία, έχω τη δική μου Τοσκάνη. Το ανάγλυφο της γης, αυτό τα κάνει όλα. Η Φύση στα κέφια της και οι σεισμοί κυρίαρχοι του παιγνιδιού. Επάλληλες σειρές λόφων και κοιλάδων, φαράγγια, και το βουνό στο κάδρο. Με την ανατολή οι αχτίδες του ήλιου, ίδιοι προβολείς διασχίζουν εραλδικά σύννεφα, αποκαλύπτουν όλη την ομορφιά του Ψηλορείτη να ρίχνει τη βαριά του ανάσα στα χωριά. Από το βορρά στο νότο, ίδιο ανήμερο θεριό κι ας τον φυτέψανε ανεμογεννήτριες. Απέναντι το Πενταμόδι πηγμένο στις βίλες. Και να σκεφτείς πως εδώ, ο Στέφανος Σαχλίκης, αφέντης των λόγγων και κυνηγός της πέρδικας και του λαγού, θαμώνας των μπουρδέλων του Χάνδακα και μέγας χαρτοπαίκτης, έγραψε ενενήντα εφτά στίχους, Ο έπαινος της Ποθοτσουτσουνιάς, να χαίρεται ο Διόνυσος και να χαμογελούν τα θηλυκά πίσω από το ανασηκωμένο τους χεράκι. Ομονοούν οι επαΐοντες, αυτός ο Πατέρας της κρητικής λογοτεχνίας.

Θα πάρουμε το δρόμο νότια πάντα κι όλο πιο ψηλά. Άγιος Μύρων και η θέα απλώνεται προκλητική ως τον Γιούχτα. Από την Αμπάδαινα σε καλημερίζουν τα χωράφια. Ελιά και αμπέλια. Όλες οι αποχρώσεις του πράσινου σε ρίγες, μεθυσμένα μονοπάτια τον Αύγουστο στον τρύγο, όλες οι γλώσσες των Βαλκανίων το χειμώνα στο λιομάζωμα. Πυργού για τις βυζαντινές εκκλησιές της, Κάτω και Πάνω Ασίτες, σοκάκια με μαντζουράνα και κρητικά κονάκια. Στο μοναστήρι του Γοργοελεήμωνα οι αλιτάνες μυρίζουν φρέζες τη Μεγαλοβδομάδα, ο αιωνόβιος πλάτανος, η πηγή, κι ο μαστραπάς να ξεδιψάσεις. Τριγύρω σέρνουν χορό τα σπηλιάρια: Κυνηγόσπηλιος, Νυχτεριδόσπηλιος και μην τολμήσεις να ξυπνήσεις τις νυχτερίδες, τα Σιδεροσπηλιάρια μέσα στο δρόμο, και πάνω από το κεφάλι σου κρέμεται το καταφύγιο του Πρίνου. Οι βυζαντινοί του Νικηφόρου Φωκά συνομιλούν με τους βενετσιάνους ναοδομώντας, στο Πετάλι ένα γοτθικό παράθυρο, στην Κιθαρίδα εντοιχισμένα κεραμικά πιάτα. Και τα ρακοκάζανα παντού. Στις απότομες υπώρειες του Ψηλορείτη που όσο κατεβαίνουν γίνονται τρυφερές παρειές τα νερά τρέχουν υπόγεια, γιατί, κακά τα ψέματα, σε τούτο τον τόπο πια, οι μύθοι συμπορεύονται με την ανατροπή τους. Κι ο Ξενικάδος κι ο Βαθειάς και ο Αγαδικός λαλούν υπόκωφα, αν θες να τους ακούσεις μέσα στα βιβλία των παλιών περιηγητών.

Πριν τον Πρινιά η Πατέλα της αρχαίας Ριζηνίας. Καιροσκόπος η αρχόντισσα, πότε με τους Κνώσσιους, πότε με τους Γορτύνιους, καθώς ήλεγχε τον πέρασμα βορρά νότου, μάζευε πλούτη. Χρυσά κοσμήματα, φαγεντιανές πέτρες, πήλινα στολίδια. Αυτά, στα Μουσεία. Εδώ είναι η θέα που κόβει την ανάσα. Από το Κρητικό πέλαγος ως το Λιβυκό. Οι πελώριες πέτρες φυτεμένες στα χωράφια, άλλοι τις φωνάζουν Τυριά της γριάς, άλλοι Αμάδες του Διγενή. Καθότανε δω πάνω ο Ακρίτας κι έπαιζε αμάδες με τα συντρόφια του ως πέρα την Κύπρο και την Ανατολία. Κι έβαζε σημάδι τους πειρατές και στις δυο θάλασσες. Σκέψου: βορειότερα, ένα σύντομο πέταγμα του γερακιού που μας κοιτά, ο Στρούμπουλας, εκεί να βιγλίζει ο Τάλως ο πετροβολητής. Μύθοι, η συνέχεια τους, και η δική μας ανάγκη για παραμυθία.

Και βγήκαμε στο δρόμο της Μεσσαράς. Χωριά και κωμοπόλεις στον κεντρικό οδικό άξονα βάζουν στοίχημα με την κακογουστιά, την επίδειξη, την αλαζονεία. Ένας αχταρμάς ο τόπος. Άλλοτε φεύγω πατώντας γκάζι, άλλοτε χαζεύω αμφίθυμη: πουλήσαμε την ψυχή μας στηνπρόοδο και την ανάπτυξη. Να ξεφύγουμε από τις αρρώστιες, τα καμμένα από τους Ναζί χωριά, φτώχεια, μετανάστευση, ζωοκλοπή, βεντέτα. Μόνο που χάσαμε το μέτρο! Και, σάμπως υπήρχε ποτέ μέτρο εδώ, τι ψάχνεις παιδάκι μου, εδώ αρχίζει ο Νότος και η Ανατολή. Γι’ αυτό και μεις θα πάμε δεξιά, να βρούμε τα Ριζά πάλι του Ψηλορείτη.

Μικρές εύφορες κοιλάδες και άπειρες στάσεις για το μάθημα φυτολογίας. Ανεμώνες, μαχαιρίδες, πετρομάρουλα, μυρώνια και κουτσουνάδες, λάπαθα, μάραθα, μαντηλίδες, ασκόλυμπροι. Πρίνοι, κουτσόπρινοι, σφεντάμια, ευκάλυπτοι, φραγκοσυκιές, αμπεριές, χαρουπιές, κουτσουπιές, πάντα η φιλεύσπλαχνη ελιά και μικρά περβόλια στις απανεμιές. Κυπαρίσσι και πευκοκυπάρισσο. Το πρώτο, αντρίκιο, αυστηρό, ευθυτενές, το άλλο απλώνει χαρούμενο τα κλαδιά, θηλυκό, στέκονται δίπλα- δίπλα στα κοιμητήρια. Το πράσινο τους, χρώμα στους πίνακες του Ελ Γκρέκο. Τα κοιμητήρια. Έχετε δει τι όμορφοι τόποι είναι τα κοιμητήρια των χωριών την άνοιξη; Στις πλαγιές των λόφων, πάντα προς την κορυφή, φρουρούμενα άγρυπνα από παλιά κυπαρίσσια. Η άνοιξη τα τριγυρίζει με κίτρινες ξυνίδες και τα καντήλια αναμμένα ξαγρυπνούν τις νύχτες. Προέκταση φωτεινή του ανθρώπινου χεριού που τα άναψε, τα σώματα μαυροντυμένων γυναικών να φτάνουν ακόμα από τον κόσμο του Μύθου, σκυμμένα στα μνήματα , το λάδι, το φυτίλι, λίγα φρέσκα λουλούδια, όχι πως τα πλαστικά δεν λείπουν και δω, απόηχος της κουλτούρας του εύκολου, του δήθεν αμάραντου, εντέλει του τόσο ευτελούς.

Στη Γέργερη η φιλοξενία ακατάλυτος νόμος. Ο καφές και το τσουρέκι κερασμένα, η γραία κόβει κλαδάκι έρωντα από τη γλάστρα, να ξανάρθεις να πάμε στο δάσος του Ρούβα. Στο Βαλσαμόνερο, λένε, πως εδώ ο Δομήνικος παιδαρέλι έμαθε πτυχολογία από το δάσκαλο Δαμασκηνό, κι οι δυο μαθήματα πήρανε από τις πτυχώσεις των βουνών και των λόφων, κι η ταμπέλα για τα Βορίζα διάτρητη από σφαίρες. Τόποι σκληροί, καπεταναίοι και αντάρτες, ζωοκλέφτες και δωσίλογοι τους διαφέντεψαν. Και να τες πάλι τις ιστορίες. Στο Ζαρό, τα νερά στη λίμνη του Βότομου, οι λόχμες, τα τιτιβίσματα. Η κυρά Αναστασία το βράδυ θα κεράσει θαλπωρή και θα βαφτίσει τον ουρανίσκο σου στον περίφημο τζουλαμά της. Με το ξημέρωμα θα κατέβουμε στον κάμπο.

Την ασχήμια την προσπερνάμε, αφήνουμε το δρόμο των Ματάλων, αποικία των χίπις στα ’60, περασμένα μεγαλεία, γραμμή για τον Κομμό. Το κύμα ως πέρα την Αφρική, κρινάκια στην άμμο, η καρέτα- καρέτα εδώ γεννάει τ’ αυγά της, να ‘ναι καλά οι Καναδοί αρχαιολόγοι που σκάβουνε το παλιό λιμάνι. Φύγανε κι από δω καράβια για την Τροία. Στη Φαιστό που δεν είναι η Κνωσσός καθώς ο κύριος Έβανς δεν πέρασε από δω να μπογιατίσει στις πέτρες τις ιδεοληψίες του. Τα ερείπια σπαρμένα γύρω από το λόφο, τουρίστες ξαφνιασμένοι από το Νοτιά. Η γιαπωνέζα κυρία με άσπρα γάντια και ομπρελίνο, της το άρπαξε ο άνεμος, νάτο κόκκινο, το πήρε βόλτα πάνω από τ’ αρχαία λιθάρια. Κι αυτός, ο μέγας αφέντης, λίβας ή χαμσίνι τ’ όνομα του, ανεβαίνει από την Λιβύη και την Αίγυπτο, πιο πέρα ακόμη, από τη Σαχάρα, γλείφει τη Φαιστό, κι ορμάει στον κάμπο, ακονίζει τα νύχια του στα περάσματα του Ψηλορείτη και των Αστερουσίων για να ξεσπάσει στο βορρά, πάνω στο Χάνδακα και να πάρει αμπάριζα το Αιγαίο. Μαζί με την κόκκινη βροχή του. Όλα τα ματώνει – ανοιγμένα αμπέλια, ανθισμένες ελιές, ξεχασμένα ρούχα στις απλώστρες, δρόμους και δέντρα, και τζάμια, αγάλματα και φανοστάτες. Λυπημένοι οι κάτοικοι• ποτέ δεν θα συνηθίσουν την κόκκινη βροχή του Νότου. Αλλά και δεν θα πάψουν να την περιμένουν. Στους Αγίους Δέκα είναι η τελευταία στάση. Εκεί, μέσα στο στενορύμι έχω μια φιλενάδα, περνώ κάποιες φορές να της γνέψω. Κομμένα χέρια και κεφάλι, ανύπαρκτο σώμα, μόνο δυο τορνευτά στήθη από μάρμαρο και οι πτυχώσεις της χλαμύδας. Εντοιχισμένη στην πρόσοψη παλιού σπιτιού, αρχαία θεά ή Ρωμαία κόρη• η αρπαγή απ’ τα παλάτια της Γόρτυνας.

Να φύγεις απόβραδο από τη θάλασσα. Την ώρα που φτωχαίνουν οι λέξεις για το πορφυρό πάνω στο μαβί του ορίζοντα. Από την Πύλη της Άμμου. Θ’ ανέβουμε την πέτρινη σκάλα ως το Μπεντένι. Δεξιά μας οι Εφτά Μπαλτάδες, εφτά φονικά χασαπομάχαιρα στα χέρια των επίλεκτων Οθωμανών φρουρών, οι γερανοί φορτώνουν εμπορεύματα παράξενα όμορφοι και ταιριαστοί, κι ο Κούλες προσπαθεί να σηκώσει κεφάλι ανάμεσα στα οχηματαγωγά και τα κατάρτια των ιστιοπλοϊκών. Φαίνεται πως κάθε πρωί ο μικρός Αλεπουδέλης, γεννημένος στη γειτονιά ετούτη, έβλεπε… κι έγραψε:
και ψηλά πάνω από τα μπεντένια ξεκαρφώθηκαν πέφτοντας / οι Εφτά Μπαλτάδες…/ Με πλατύ πάτησε πόδι στα νερά και αγέρωχος ο μέγας Κούλες.

Σημ: Ένθετο, μικρές πατρίδες, ΤΑ ΝΕΑ 27/8/2011, Εδώ δημοσιεύεται με ουσιώδεις διαφορές. ( Από τον ηλεκτρονικό ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ)

Αγαπητοί επισκέπτες

Όπως ίσως ήδη γνωρίζετε, το νησί της Κρήτης είχε ελάχιστα κρούσματα covid-19.
Θα θέλαμε ωστόσο, για την ασφάλεια όλων μας, και τη δική σας και τη δική μας, να σας ενημερώσουμε για τις δικές μας υποχρεώσεις ως οικοδεσπότες αλλά και για τις δικές σας ως επισκέπτες του «Αγιόκλημα» στην δύσκολη πραγματικότητα που αντιμετωπίζουμε όλοι μας.
Πριν μπείτε στο «Αγιόκλημα» θα θέλαμε να σας διαβεβαιώσουμε πως έχουν όλα καθαριστεί ιδιαιτέρως προσεκτικά, συμπεριλαμβανομένων των επιφανειών όπως τραπέζια, πόμολα, χερούλια κλπ, με διάλυμα καθαρού οινοπνεύματος ή/και χλωρίνη. Διαθέτουμε εντός του σπιτιού μπόλικο σαπούνι χεριών και γάντια μιας χρήσεως και μίνι αντισηπτικό που μπορείτε να πάρετε μαζί σας στις βόλτες σας. Μάσκες δεν διαθέτουμε γιατί πολλοί άνθρωποι έχουν τις δικές τους επαναχρησιμοποιούμενες που πλένονται.

Μετά την έλευση σας στο «Αγιόκλημα», που θα γίνει τηρώντας τις αποστάσεις ασφαλείας φυσικά και με γάντια και μάσκα, προκειμένου να είμαστε όλοι ασφαλείς και δεδομένου πως κανείς δεν γνωρίζει με σιγουριά αν είναι ασυμπτωματικός φορέας του ιού ή όχι, η καθαριότητα του χώρου είναι δική σας υπόθεση. Στο «Αγιόκλημα» θα βρείτε χλωρίνη για απολύμανση επιπροσθέτως με τα προαναφερθέντα (γάντια κλπ).
Θα φροντίσουμε να έχετε μια πολύ ωραία και ξεκούραστη διαμονή στις απόλυτα απομονωμένες κατοικίες «Αγιόκλημα».
Ευχόμαστε -και με τη βοήθειά σας- να παραμείνουμε όλοι μας υγιείς

Με εκτίμηση
Agioklima Traditional House

Αν έχετε επισκεφτεί την Κρήτη σίγουρα έχετε δοκιμάσει έστω ένα σφηνάκι ρακής. Σε άλλα μέρη της Ελλάδας ονομάζεται τσικουδιά ή τσίπουρο. Οι Κρητικοί συνήθως δίνουν στον επισκέπτη ένα μπουκαλάκι από την σπιτική τους ρακή για να το πάρει πίσω στην πατρίδα του.

Η ρακή προέρχεται από τα σταφύλια

Η ρακή παράγεται με παρεμφερή τρόπο με το κρασί. Η λέξη προέρχεται από την αρχαία Ελληνική λέξη Ραξ που σημαίνει τη ρώγα του σταφυλιού. Μετά το παραδοσιακό πάτημα με τα πόδια των σταφυλιών, ό,τι μένει μπαίνει σε βαρέλια για 6 εβδομάδες. Μια μεγάλη γιορτή πραγματοποιείται κάθε φθινόπωρο, που ονομάζεται Καζάνι.
Μαζεύονται φίλοι και οικογένεια γύρω από τα καζάνια της ρακής, τρώνε και πίνουν περιμένοντας την Πρωτορακή που είναι ακόμα πιο δυνατή από το τελικό αποτέλεσμα. Συνήθως το Καζάνι συνοδεύεται με παραδοσιακή Κρητική μουσική από ντόπιους μουσικούς. Σε κάθε Κρητικό χωριό έχουμε Καζάνι.

Η ιστορία του ποτού

Η ρακή έχει βαθιές ρίζες που ξεκινούν από την αρχαιότητα. Στον Μινωικό και στον Μυκηναϊκό πολιτισμό έχουν βρεθεί ίχνη ρακής σε αμφορείς. Τους άρεσε να πίνουν με το φαγητό τους και παρήγαγαν με παρόμοιο τρόπο κάτι σαν ρακή, επίσης φτιαγμένο από σταφύλια. Κατά την Οθωμανικό Περίοδο, ειδικά στην Κρήτη, οι Τούρκοι αποκαλούσαν αυτό το απόσταγμα Ράκι γιατί τους θύμιζε το δικό τους Ράκι, το οποίο όμως περιέχει γλυκάνισο, ενώ το κρητικό έχει πιο έντονη και καθαρή γεύση.

Η παράδοση της φιλοξενίας

Για τους Κρητικούς, ρακή ίσον φιλοξενία. Αν επισκεφτείτε τοπική ταβέρνα θα σας φέρουν (και χωρίς να το ζητήσετε) ένα μικρό μπουκαλάκι ρακή δικής τους παραγωγής και ο ιδιοκτήτης θα κάτσει να πιει μαζί σας για να σας ευχηθεί! Για να δείξουν οι Κρητικοί την ευγνωμοσύνη τους για την επίσκεψή σας, θα σας δώσουν ένα μικρό πλαστικό μπουκαλάκι ρακή για να το μοιραστείτε με τους φίλους και την οικογένειά σας στην πατρίδα σας, ώστε να θυμάστε το νησί για πάντα.

Συνταγή για Ρακόμελο

Αν σας πέφτει βαριά και έντονη η γεύση της ρακής, μπορείτε να πιείτε ρακόμελο. Μπορείτε να το φτιάξετε στο σπίτι. Δυό κούπες ρακή και τρεις κουταλιές της σούπας μέλι αναμειγνύονται σε κατσαρολάκι σε μέτρια φωτιά μέχρι να λιώσει το μέλι. Πίνεται είτε ζεστό είτε κρύο. Οι Κρητικοί και οι υπόλοιποι Έλληνες το πίνουν τον χειμώνα για να αποφύγουν κρυωμένους λαιμούς και κάθε είδους αρρώστια.

Είναι κάποιες κρητικές γεύσεις που η παρασκευή τους είναι χρονοβόρα αλλά αξίζει τον κόπο. Μια από αυτές είναι οι μαραθόπιτες που φτιάχνονται με το πιο αρωματικό χόρτο της εποχής, το μάραθο.
Για τους Κρητικούς τα χόρτα είναι μια από τις πιο πολύτιμες τροφές και για αυτό οι κρητικές νοικοκυρές βρήκαν τρόπους να φτιάχνουν πολλά είδη από πίτες. Με φύλλο χοντρό ή πολύ λεπτό, με σχήμα στρογγυλό, τετράγωνο, τρίγωνο, με γλυκιά ή αλμυρή γέμιση, φτιάχνουν πίτες είτε στο φούρνο ή τηγανιτές με κρητικό λάδι.
Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη αξία είναι ότι μάθαμε να μαζεύουμε τα χόρτα μόνοι μας από τη φύση: ένα μαχαίρι, μια τσάντα και ένας περίπατος στα χωράφια, κοντά στο χωριό, αρκεί για να μαζέψουμε χόρτα. Δεν μας κάνει κόπο, μας αρέσει. Το μεγάλο πλεονέκτημα της ελληνικής γης είναι ότι από τις αρχές του χειμώνα μια μεγάλη ποικιλία χόρτων εμφανίζονται.

Θα χρειαστείτε

• 600-700γρ αλεύρι
• 200ml νερό
• 50ml ελαιόλαδο
• 30ml ρακί
• 1 λεμόνι, χυμός
• 3 μάτσα μάραθο
• 500γρ. διάφορα τσιγαριστά χόρτα ( αγριόπρασα, σέσκουλα, σπανάκι, μυρώνια, καυκαλήθρες)
• 1 μεγάλο ξερό κρεμμύδι
• 100ml ελαιόλαδο
• Αλάτι
• Πιπέρι

Εκτέλεση

Σε ένα μπολ βάζουμε το αλεύρι κοσκινισμένο, δημιουργούμε μια λακουβίτσα και προσθέτουμε το αλάτι, το ελαιόλαδο, τη ρακί και το χυμό λεμονιού. Προσθέτουμε το νερό σταδιακά και ζυμώνουμε μέχρι να έχουμε μια μαλακή ζύμη που να μην κολλά. Σκεπάζουμε με μεμβράνη και αφήνουμε τη ζύμη να ξεκουραστεί για μια ώρα. Αφού καθαρίσουμε και πλύνουμε τα χορταρικά μας, ψιλοκόβουμε και αφήνουμε να στραγγίξουν. Σε ένα βαθύ τηγάνι ρίχνουμε το ελαιόλαδο και τσιγαρίζουμε το κρεμμύδι και τα πράσα ψιλοκομμένα. Προσθέτουμε το μάραθο και αφήνουμε να τσιγαριστούν για λίγο, ρίχνουμε τα χορταρικά και στη συνέχεια τα μπαχαρικά.

Ψήνουμε για ένα τέταρτο. Αφήνουμε σε ένα σουρωτήρι τα χορταρικά μέχρι να κρυώσουν και να φύγουν τα περιττά υγρά. Πλάθουμε με τη ζύμη 20 – 22 μπάλες. Αλευρώνουμε λίγο μια επιφάνεια και με ένα πλάστη προσπαθούμε να ανοίξουμε λεπτά φύλλα. Παίρνουμε ένα πιάτο του φρούτου και χρησιμοποιούμε σαν βάση για να κόψουμε στρογγυλά τα φύλλα μας. Απλώνουμε αρκετή γέμιση εκτός από τα πλαϊνά. Απλώνουμε πάνω άλλο ένα φύλλο και πιέζουμε με ένα πιρούνι για να μην ανοίξει. Τηγανίζουμε σε ελαιόλαδο και από τις δυο πλευρές μέχρι να χρυσαφίσει.

Αν μένετε στο «Αγιόκλημα» στο Πετροκέφαλο, είστε στη μέση της Κρήτης, κίνητρο για να ταξιδέψετε σε όλο το νησί! Οδηγώντας δυτικά θα βρείτε τις υπέροχες πόλεις του Ρεθύμνου και των Χανίων, όπου υπάρχουν πολλά να δείτε.

Στο Ρέθυμνο, η Ενετική και η Τούρκικη κατάκτηση της πόλης άφησαν τα σημάδια τους στην παλιά πόλη, η οποία έχει πολλά Ενετικά αρχοντικά και ναούς, διάφορα διασκορπισμένα οθωμανικά τζαμιά κι ένα φρούριο του 16ου αιώνα. Μέσα σε ένα πολύπλοκο σύστημα μικρών οδών ξεδιπλώνεται το Ρέθυμνο. Η μίξη των αρχιτεκτονικών ρυθμών αντανακλά την ιστορία της πόλης. Θα δείτε το Δημαρχείο του 16ου αιώνα, τη Λότζια του Ρεθύμνου, το συντριβάνι Ριμόντι του 17ου αιώνα με τις τρεις πέτρινες κεφαλές λεόντων από τα στόματα των οποίων βγαίνει το νερό και έναν πανέμορφο Οθωμανικό μιναρέ από το 1890. Ανάμεσα στο 1573 και το 1580 οι Ενετοί έχτισαν ένα τεράστιο κάστρο, τη Φορτέτσα, για να προστατέψουν το νησί από τους Τούρκους, στο λόφο του Παλιόκαστρου, δυτικά του παλιού λιμανιού. Εκεί η θέα της πόλης και της θάλασσας είναι υπέροχη. Στο πιο ψηλό σημείο υπήρχε το τζαμί, αρχικά ήταν εκκλησία, αλλά μετατράπηκε σε μουσουλμανικό χώρο προσευχής από τους Τούρκους το 1646, όταν κατέλαβαν την πόλη.

Τα Χανιά είναι δυόμιση ώρες ταξίδι από το «Αγιόκλημα», οπότε φύγετε νωρίς το πρωί για να έχετε αρκετό χρόνο να δείτε τα αξιοθέατα της πόλης. Η περιοχή κατοικείται από την εποχή του Χαλκού. Οι Μινωίτες ίδρυσαν εκεί την αρχαία πόλη-κράτος της Κυδωνίας 5000 χρόνια πριν. Η πόλη των Χανίων έχει τη σημερινή της όψη χάρις στους Ενετούς του 13ου αιώνα, οι οποίοι την οχύρωσαν και την έκαναν πρωτεύουσα του νησιού. Υπό των Οθωμανών (1645-1898), ο Τούρκος κυβερνήτης της Κρήτης ζούσε εδώ. Το 1971 η πρωτεύουσα του νησιού μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο. Τα Χανιά κατείχαν ξεχωριστή θέση στο χάρτη εξαιτίας του Ενετικού λιμανιού, που έχει ακόμα την εικόνα που απέκτησε το 14ο αιώνα. Μέχρι και σήμερα είναι η μεγάλη ατραξιόν του νησιού. Ανατολικά του Ενετικού λιμανιού βρίσκεται το τζαμί που ανεγέρθηκε από τους Οθωμανούς μετά την κατάκτηση της πόλης το 1645. Μετά το τζαμί είναι τα ντεπό, όπου οι Ενετοί επιδιόρθωναν τις τριήρεις τους και η μικρή μαρίνα για τις ψαρόβαρκες. Όλο το παλιό λιμάνι προστατεύεται από κυματοθραύστη και στην άκρη του υπάρχει ένας φάρος σχεδιασμένος από έναν Αιγύπτιο αρχιτέκτονα το 1839.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων είναι δίπλα στο παλιό λιμάνι και έχει ευρήματα της δυτικής Κρήτης από τη Νεολιθική Εποχή ως και τα ρωμαϊκά χρόνια. Υπάρχουν πλούσια ευρήματα μινωικής κεραμικής, χρυσά κοσμήματα και πήλινες επιγραφές. Άλλες εξίσου σημαντικές συλλογές του μουσείου περιλαμβάνουν περίεργες πήλινες μορφές γυναικών με πρόσωπα πουλιών, αναθηματικά κεραμικά με τη μορφή ταύρων, ένα κομμάτι ρωμαϊκού μωσαϊκού πατώματος του 3ου αιώνα μ.Χ. και μια εντυπωσιακή μαρμάρινη προτομή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αδριανού.

Από το «Αγιόκλημα» και το Πετροκέφαλο είναι πολύ εύκολο να πάτε στην Κνωσό χωρίς να χρειαστεί να μπείτε στην πόλη. Και αν επισκεφτείτε την Κρήτη, είναι πραγματικά κρίμα να φύγετε χωρίς να δείτε το μινωικό παλάτι! Ο αρχαιολογικός χώρος της Κνωσού είναι 5 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της πόλης. Η περιοχή κατοικήθηκε κατά τη Νεολιθική Περίοδο (6000 π.Χ.) και στα ερείπια των εγκαταστάσεών της χτίστηκε το πρώτο μινωικό παλάτι (1900 π.Χ.), όπου βασίλευσε η δυναστεία του Μίνωα.

Το πρώτο παλάτι καταστράφηκε το 1700 π.Χ. κι ένα καινούριο χτίστηκε στη θέση του. Το παλάτι κάλυπτε μια έκταση 22000 τετραγωνικών μέτρων, ήταν πολυώροφο κι βασίστηκε σε ένα πολύπλοκο σχέδιο. Αυτός είναι ο λόγος που συνδέθηκε με μύθους όπως αυτός του Λαβύρινθου και του Μινώταυρου. Ο Μινωικός Πολιτισμός άκμασε μεταξύ του 1700 και του 1450 π.Χ. και η Κνωσός ήταν η πιο σημαντική πόλη-κράτος της περιόδου. Δύο φορές καταστράφηκε από σεισμούς (το 1600 και το 1450) και ξαναχτίστηκε. Η πόλη της Κνωσού είχε 100.000 κατοίκους και συνέχισε να είναι σημαντική πόλη-κράτος και μέχρι την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο. Ο αρχαιολογικός χώρος ανακαλύφθηκε το 1878 από τον Μίνωα Καλοκαιρινό. Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 1900 από τον Άρθουρ Έβανς και κράτησαν 35 χρόνια.

Τα σημαντικότερα μνημεία της Κνωσού: Το Μεγάλο Παλάτι, το μεγαλύτερο διατηρημένο παλάτι των μινωικών πόλεων-κρατών, λειτουργούσε από το 2000 π.Χ. ως το 1350 π.Χ. Τέσσερις πτέρυγες είναι διαρρυθμισμένες γύρω από την κεντρική αυλή και περιέχουν τα βασιλικά ανάκτορα, εργαστήρια, ναούς, αποθήκες και την Αίθουσα του Θρόνου. Το Μικρό Παλάτι βρίσκεται δυτικά του Μεγάλου Παλατιού και είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κτίριο της Κνωσού. Σε μια κάμαρή του βρέθηκε το πανέμορφο Κεφάλι Ταύρου. Ο Οίκος του Μεγάλου Ιερέα ονομάστηκε έτσι από τον πέτρινο βωμό που βρέθηκε εκεί. Ο βωμός έχει δύο διπλούς πέλεκεις, χαρακτηριστικό γνώρισμα της Κνωσού. Το Καραβάν Σεράι βρίσκεται απέναντι από το Μεγάλο Παλάτι και ήταν η επίσημη είσοδος στο παλάτι. Χρησιμοποιήθηκε ως δημόσια λουτρά, όπου οι ταξιδιώτες πλένονταν πριν συναντήσουν τον Βασιλιά. Πολλά από τα ευρήματα της Κνωσού βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου, οπότε φεύγοντας από την Κνωσό είναι μια καλή ιδέα να επισκεφτείτε το Μουσείο στο κέντρο της πόλης. Αλλά καλύτερα φύγετε νωρίς το πρωί από το «Αγιόκλημα» για να προλάβετε αφενός, αλλά και γιατί ο ήλιος, ειδικά το καλοκαίρι, είναι καυτός και οι θερμοκρασίες υψηλές!

Μινωϊκό παλάτι Κνωσού: Μετάβαση

Αν έχετε μαζί σας μικρά παιδιά, υπάρχουν πολλά πράγματα να κάνετε στο Πετροκέφαλο και στα χωριά γύρω από το «Αγιόκλημα» που θα τους αρέσουν. Αλλά υπάρχουν και ενδιαφέροντα μέρη να επισκεφτείτε στο Ηράκλειο, όπως το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Κρήτης (που είναι κοντά στο κάστρο του Κούλε), η ιδανική επιλογή για μικρούς εξερευνητές! Το Μουσείο έχει διάφορα τμήματα, όπως το Ζωολογικό (ζώα και φυτά της Ανατολικής Μεσογείου), το Παλαιοντολογικό (το Δεινοθήριον, δεινόσαυροι, σεισμοί) και άλλες εκθέσεις. Ιδρύθηκε το 1980 και έκτοτε ανανεώνει διαρκώς τα εκθέματά του και τις συλλογές του για να προσελκύει το ενδιαφέρον των μικρών και των μεγαλύτερων σε ηλικία επισκεπτών. Μην ξεχάσετε να δείτε το Δεινοθήριο, το τρίτο μεγαλύτερο θηλαστικό του πλανήτη και το μεγαλύτερο που έζησε ποτέ στην Κρήτη. Αυτό το τεράστιο ζώο που έζησε στο νησί πριν 7-9 εκατομμύρια χρόνια «ζει» ξανά στο Μουσείο στις πραγματικές του διαστάσεις -4,5 μέτρα ύψος και 6,5 μέτρα μήκος. Ο Ερευνότοπος, σε έκταση που φτάνει τα 250 τετραγωνικά μέτρα, ειδικά σχεδιασμένος για παιδιά, οπού εσείς και τα παιδιά σας μπορείτε να ανακαλύψετε απολιθώματα στην άμμο, να «διανυκτερεύσετε» σε σκηνή, να οδηγήσετε ένα μικρό σκάφος και να ερευνήσετε τα διάφορα οικοσυστήματα της Μεσογείου, αξίζει σίγουρα να τον επισκεφτείτε.

Κοντά στο αεροδρόμιο, περίπου 30 χιλιόμετρα από το «Αγιόκλημα», βρίσκεται ο «Θαλασσόκοσμος», το κρητικό Ενυδρείο. Το μεγαλύτερο ενυδρείο της Ανατολικής Μεσογείου, με 60 δεξαμενές και πάνω από 2000 θαλάσσια πλάσματα, από τον γνωστό Nemo της ταινίες κινουμένων σχεδίων μέχρι και καρχαρίες! Οι δεξαμενές φτιάχτηκαν με φυσικούς θαλάσσιους βράχους και θαλασσινό νερό. Το αποτέλεσμα είναι πραγματικά εκπληκτικό, είναι σαν να περπατάτε στο βυθό της θάλασσας!

Η πόλη του Ηρακλείου έχει πολλά ενδιαφέροντα πράγματα να δείτε, οπότε φύγετε νωρίς από το Πετροκέφαλο και το «Αγιόκλημα». Οδηγήστε μέχρι την πόλη και παρκάρετε το αυτοκίνητό σας δίπλα στο λιμάνι και μετά κάντε βόλτα με τα πόδια, οι αποστάσεις από μέρος σε μέρος είναι μικρές. Εξάλλου, το Ηράκλειο είναι πολυάσχολη πόλη κατά τη διάρκεια της ημέρας και θα δυσκολευτείτε να βρείτε θέση παρκαρίσματος στο κέντρο του.

Αν παρκάρετε κοντά στο Ενετικό κάστρο του Κούλε (1523-1540), αξίζει πραγματικά να το επισκεφτείτε μετά την ανακαίνισή του, η θέα της πόλης και του λιμανιού από την κορυφή του κάστρου είναι απίστευτη. Ο Κούλες χτίστηκε για να προστατεύει το λιμάνι και την πόλη. Το ισόγειο έχει 26 δωμάτια όπου φιλοξενούνταν καπετάνιοι και αποθηκεύονταν τρόφιμα. Στον πάνω όροφο υπάρχουν εγκαταστάσεις για την τοποθέτηση και χρήση κανονιών. Όλο το πάνω μέρος είναι προσθήκη των Τούρκων. Στον εξωτερικό τοίχο του κάστρου, στην είσοδό του, μπορεί κανείς να δει το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου, το σύμβολο της Βενετίας. Κατά την Οθωμανική περίοδο, οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν το κάστρο και ως φυλακές των Κρητών επαναστατών.

Ο κύριος δρόμος που βγάζει κατευθείαν στο κέντρο της πόλης, βγαίνοντας από τον Κούλε, ανοίγεται μπροστά σας: είναι μια τουριστική πλατιά πεζοδρομημένη οδός που ονομάζεται 25ης Αυγούστου και θα σας οδηγήσει στην πλατεία των Λιονταριών, στη μέση της οποίας θα δείτε το διάσημο ενετικό συντριβάνι. Η οδός πήρε την ονομασία της από τη σφαγή 700 Κρητικών από τον τουρκικό όχλο στις 25 Αυγούστου 1898, όταν, μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την απελευθέρωση της Ελλάδας, οι Τούρκοι αρνήθηκαν να φύγουν από το νησί.

Στην 25ης Αυγούστου θα δείτε την εκκλησία του Αγίου Τίτου που χτίστηκε όταν η έδρα της αρχιεπισκοπής μεταφέρθηκε από τη Γόρτυνα στο Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο) από τον Νικηφόρο Φωκά το 961 μ.Χ. Ο νέος καθεδρικός, ο μεγαλύτερος της πόλης, αφιερώθηκε στον απόστολο Τίτο. Όταν οι Ενετοί κατέλαβαν την Κρήτη, εγκατέστησαν στην ορθόδοξη έδρα την καθολική (Λατινική) έδρα του αρχιεπισκόπου. Στα μέσα του 15ου αιώνα, καταστροφές από σεισμούς και πυρκαγιές οδήγησαν στο ξαναχτίσιμο της εκκλησίας από το μηδέν (το 1557). Η εκκλησία ήταν μια βασιλική σχεδόν τετράγωνη με ένα θόλο στη μέση και καμπαναριό στη νοτιοδυτική γωνία. Κατά την Οθωμανική περίοδο, η εκκλησία δόθηκε στον Φαζίλ Αχμέτ Κιόπρουλι και μετατράπηκε σε τζαμί και το καμπαναριό σε μιναρέ. Ο μεγάλος σεισμός του 1856 κατέστρεψε το ναό και χτίστηκε και πάλι. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, η Εκκλησία της Κρήτης τον επισκεύασε, και το 1925 αφιερώθηκε εκ νέου στον Απόστολο Τίτο.

Μετά την εκκλησία του Αγίου Τίτου βρίσκεται το Δημαρχείο (η Λότζια). Είναι ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά κτίρια Ενετικής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη. Χτίστηκε το 1626-1628 (η Λότζια που βλέπουμε σήμερα) από τον Φραντσέσκο Μοροζίνι, που έχτισε και το συντριβάνι στα Λιοντάρια. Επρόκειτο για ένα δημόσιο κτίριο για τους αριστοκράτες και τους Λόρδους της πόλης όπου συσκέπτονταν και αποφάσιζαν για εμπορικά και οικονομικά ζητήματα αλλά και διασκέδαζαν (κάτι σαν Λέσχη). Η αρχιτεκτονική της Λότζιας συνδυάζει το δωρικό και το ιωνικό στοιχείο.
Η Βασιλική του Αγίου Μάρκου, ένα από τα σημαντικότερα ενετικά μνημεία της πόλης του Ηρακλείου, είναι λίγα μέτρα μετά το Δημαρχείο. Ο Άγιος Μάρκος ήταν ο προστάτης της Βενετίας. Η βασιλική στο όνομά του χτίστηκε το 1239, καταστράφηκε από σεισμό το 1303, το 1669 μετατράπηκε σε τζαμί και το 1956 επέστρεψε στην τωρινή του κατάσταση. Σήμερα χρησιμοποιείται ως Δημοτική Πινακοθήκη με πολλές και διαφορετικές εκθέσεις. Πολλά από τα γνήσια στοιχεία του κτιρίου έχουν αποκατασταθεί. Οι ψηλές καμάρες κι οι λεπτές κολώνες είναι κλασσικό στοιχείο της ενετικής αρχιτεκτονικής.
Βγαίνοντας από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου θα δείτε το διάσημο συντριβάνι των Λιονταριών. Στεκόσαστε στην πλατεία Λιονταριών. Εδώ γινόταν το μεγαλύτερο σκλαβοπάζαρο της Ανατολικής Μεσογείου το 9ο-10ο αιώνα. Στα Βυζαντινά χρόνια, μέχρι τον 13ο αιώνα, στην πλατεία Λιονταριών έμενε ο βυζαντινός κυβερνήτης της πόλης. Κατά την Ενετική περίοδο, μέχρι τον 17ο αιώνα, το Παλάτι του Ενετού Δούκα της Κρήτης ήταν στη βόρεια πλευρά της πλατείας (εκεί που σήμερα βλέπουμε τα σουβλατζίδικα). Το Παλάτι του Δούκα ήταν διώροφο με βεράντες στο ισόγειο που νοικιάζονταν σε μαγαζάτορες. Δυστυχώς ο σεισμός του 1856 κατέστρεψε τα πάντα εκτός από το συντριβάνι.

Η Κρήνη Μοροζίνι, το διάσημο συντριβάνι, ήταν έργο του Φραντσέσκο Μοροζίνι και των μηχανικών του. Το συντριβάνι κατασκευάστηκε με σκοπό να φέρνει πόσιμο νερό στην πόλη η οποία δεν είχε καθόλου πηγές κι οι κάτοικοί της χρησιμοποιούσαν κυρίως τα πηγάδια. Το νερό ερχόταν από την πηγή Καρυδάκι στις Αρχάνες, δηλαδή από το βουνό του Γιούχτα, και ταξίδευε 15 χιλιόμετρα για να φτάσει ως εδώ. Το έργο πήρε 14 μήνες για α ολοκληρωθεί, το 1628. Το συντριβάνι αποτελείται από οχτώ λοβούς, οι οποίοι διευκολύνουν στο γέμισμα των δοχείων με νερό, μέχρι και 40 άτομα μπορούσαν να γεμίζουν τις κανάτες τους ταυτοχρόνως. Οι λοβοί είναι διακοσμημένοι με σκηνές από την ελληνική μυθολογία και με θαλάσσια πλάσματα.

Στο κέντρο του συντριβανιού κάθονται τέσσερα λιοντάρια (το σύμβολο της Βενετίας) και από τα στόματά τους βγαίνει με ορμή το νερό. Στην κορυφή του συντριβανιού υπήρχε ένα μεγάλο άγαλμα του Ποσειδώνα, δεν γνωρίζουμε αν καταστράφηκε ή απομακρύνθηκε. Το 1847, με απόφαση της τουρκικής διοίκησης, το συντριβάνι περιφράχτηκε από μαρμάρινες στήλες και προστέθηκε μια επιγραφή τιμώντας τον Σουλτάνο. Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου το 1900 το συντριβάνι αναπαλαιώθηκε. Σήμερα τρέχει νερό και πάλι από τα στόματα των λιονταριών και αποκαλύφθηκαν και φωτίστηκαν κατάλληλα κάποιοι υπόγειοι αγωγοί, μέσω των οποίων έφτανε το πόσιμο νερό στο συντριβάνι, κάνοντάς τους ορατούς στους επισκέπτες που περπατάνε στην πλατεία Λιονταριών.
Αν περάσετε το δρόμο, απέναντι, θα δείτε την τοπική Αγορά. Μπορείτε να αγοράσετε παραδοσιακά κρητικά προϊόντα, φρούτα και λαχανικά, βότανα και μπαχαρικά, τυρί και κρέας, και ίσως να τσιμπήσετε και κάτι.

Φεύγοντας από Ηράκλειο, από το λιμάνι, κι επιστρέφοντας στο Πετροκέφαλο και το «Αγιόκλημα», 200 μέτρα μετά τον Κούλε, θα δείτε την εκκλησία των Πέτρου και Παύλου ανάμεσα σε ερείπια κτιρίων της βυζαντινής περιόδου. Αυτή η μεγάλη μονόκλιτη βασιλική χτίστηκε από τους Ενετούς ως Μοναστήρι του Δομινικανού Τάγματος κι είναι μια από τις δύο εκκλησίες της Κρήτης που διατηρεί κάποια γοτθικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Μετά το 1669 μετατράπηκε σε τζαμί. Σήμερα η αρχική του μορφή έχει αποκατασταθεί και πραγματικά σου κόβει την ανάσα.
Δίπλα από την εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου θα δείτε το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. Φιλοξενείται σε ένα νεοκλασικό κτίριο του 1903, ιδιοκτησίας Ανδρέα Καλοκαιρινού, ο οποίος το δώρισε στην Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών ώστε να στεγαστεί εκεί το μουσείο το 1952. Πολύτιμα ιστορικά κειμήλια της Κρήτης, από την πρώιμη Βυζαντινή Περίοδο (330 μ.Χ.) ως τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, βρίσκονται στα 22 δωμάτια του μουσείου που καλύπτουν 1,500 τετραγωνικά μέτρα.

Αν φύγετε νωρίς το πρωί από το «Αγιόκλημα» και ακολουθήσετε το δρόμο νότια του Πετροκέφαλου για δύο χιλιόμετρα θα φτάσετε στον Άγιο Μύρωνα.
Το αρχαίο όνομα του χωριού είναι Ραύκος και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου μπορείτε να δείτε κάποια από τα ευρήματα που βρέθηκαν εκεί από το 1900 π.Χ. περίπου. Στις αρχές του 20ου αιώνα μ.Χ. οι αρχαιολόγοι βρήκαν μινωικές σφραγίδες στην περιοχή και τη δεκαετία του ’40 βρέθηκε τάφος της υστερομινωικής εποχής με τέσσερις σαρκοφάγους. Το 1966 ένα ολόκληρο νεκροταφείο ήρθε στο φως από τον Αλεξίου, έναν από τους πιο γνωστούς και σεβαστούς αρχαιολόγους της Κρήτης.
Ο τάφος και τα λείψανα του Άγιου Μύρωνα βρίσκονται μέσα στην εκκλησία του χωριού από τον οποίον πήρε το όνομά του. Ήταν άλλωστε ο επίσκοπος της Κρήτης τον 4ο αιώνα μ.Χ. Αν περπατήσετε στο χωριό θα δείτε αρκετά πανέμορφα πετρόχτιστα σπίτια . Η Κρητική Αρχιτεκτονική διατηρείται στην περιοχή.

Μετά τον Άγιο Μύρωνα μπορείτε εύκολα να πάτε στην Πυργού. Βρέθηκαν κι εδώ απομεινάρια του μινωικού πολιτισμού, στην Καζόλα, και εντυπωσιακά ευρήματα και αγγεία. Ανάμεσα στον 13ο και 16ο αιώνα μ.Χ. το χωριό ήταν πασίγνωστο για το κρασί του σύμφωνα με ιστορικές πηγές. Υπάρχει μια εκκλησία του Άγιου Ιωάννη με το έμβλημα των Φραγκισκανών Λόρδων (1601) μέσα στο χωριό.
Οι Κάτω Ασίτες είναι η επόμενη στάση σας. Υπάρχουν 9 εκκλησίες στο χωριό, οι περισσότερες ανακαινισμένες. Η πιο διάσημη είναι αυτή της Αγίας Παρασκευής που χτίστηκε το 1745 και η πέτρινη κατασκευή του είναι ακόμα εντυπωσιακή. Υπάρχουν τρία υπεραιωνόβια δέντρα στο χωριό κάτω από τα οποία μπορείτε να πάρετε μια ανάσα, τα οποία απαγορεύεται πλέον να κοπούν λόγω της ιστορικότητάς τους, ένας πλάτανος, ένα κυπαρίσσι και μια δρυς. Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου η περιοχή ήταν το σκηνικό μεγάλων μαχών ανάμεσα στους Τούρκους και τους Κρητικούς που πάλευαν για την ελευθερία τους.
Οι Άνω Ασίτες είναι το χωριό μετά τις Κάτω Ασίτες. Υπάρχουν πολλά σπήλαια στην περιοχή με τεράστιο σπηλαιολογικό ενδιαφέρον. Η ανασκαφή της αρχαίας Ριζινίας είναι απίστευτης ομορφιάς όπως και το νεκροταφείο της με τους 680 τάφους που χρονολογούνται από την υστερομινωική περίοδο ως την Ρωμαϊκή.
Στο χωριό «Πρινιάς» μπορεί κανείς εύκολα να βρει το λόφο Πατέλλα. Εκεί υπάρχουν δυο αρχαίοι ναοί του 7ου π.Χ. αιώνα με γλυπτά που θυμίζουν πρώιμα δείγματα της σχολής του Δαίδαλου. Υπάρχει ακόμα ένα νεκροταφείο στο λόφο και ένα πανέμορφο κάστρο του 4ου-5ου αιώνα π.Χ.

Μόλις φτάσετε στην Αγία Βαρβάρα, μετά τον Πρινιά, μπορείτε να ακολουθήσετε το δρόμο στα δεξιά σας που θα σας βγάλει στο Νότο. Θα σας οδηγήσει στην κοιλάδα της Μεσσαράς με τις υπέροχες παραλίες όπως αυτή των Ματάλων και του Κομμού. Στην τελευταία βρίσκονται και τα απομεινάρια της αρχαίας πόλης.
Η μινωική πόλη του Κομμού ήταν το λιμάνι της Φαιστού από το 1650 ως το 1250 π.Χ. Τον 19ο αιώνα ο Ιταλός αρχαιολόγος Ταραμέλι αναγνώρισε τον Κομμό ως το μέρος όπου ο βασιλιάς Μενέλαος ναυάγησε επιστρέφοντας από την Τροία μετά τη λήξη του Τρωικού Πολέμου. Στις μέρες μας, ένα μέρος της αρχαίας πόλης έχει ανασκαφεί. Δεν είναι ανοιχτός ο αρχαιολογικός χώρος του Κομμού για το κοινό, αλλά μπορείτε να πάρετε μια γεύση από το περιφραγμένο με σύρμα κομμάτι, κατεβαίνοντας στην παραλία με τα πόδια ή από ψηλά, αν σταματήσετε στο σταυροδρόμι μετά τα Πιτσίδια πριν τον Κομμό. Καλοδιατηρημένα κτίρια ήρθαν στο φως από τους ανασκαφείς, αποκαλύπτοντας την προχωρημένη τεχνολογία της ελαιοκαλλιέργειας κατά τη Μινωική εποχή. Μυλόπετρες από το ελαιοτριβείο βρέθηκαν εδώ και εργαλεία και εξαρτήματα όπως λεκάνες συλλογής λαδιού και δοχεία αποθήκευσης του λαδιού που παραγόταν.

Όλη αυτή η εγκατάσταση αποδεικνύει πως οι Μινωίτες έχτιζαν μεγάλες πλατφόρμες πάνω στις οποίες δούλευαν τα ελαιοτριβεία. Οι ελιές συντρίβονταν σε πάστα και μετά από πάνω περνούσαν βαριές μυλόπετρες, οι οποίες επίσης βρέθηκαν στην ανασκαφή. Σήμερα μπορεί κανείς να δει τα ευρήματα της ελαιοκαλλιέργειας και επεξεργασίας της από τον Κομμό, μαζί και άλλα πέτρινα, πήλινα και μεταλλικά αντικείμενα της ανασκαφής, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Δυστυχώς ο Κομμός καταστράφηκε πριν από αιώνες. Τα σπίτια και τα δημόσια κτίρια της πόλης έπεσαν σε δυνατό σεισμό και αργότερα ξαναχτίστηκαν. Στη Μεσσαρά ,μπορείτε επίσης να επισκεφτείτε το μινωικό παλάτι της Φαιστού και την αρχαία πόλη της Γόρτυνας. Αξίζουν πραγματικά τον κόπο, όμως προσέξτε, ειδικά το καλοκαίρι οι θερμοκρασίες είναι υψηλές στη περιοχή και ο ήλιος καυτός, οπότε πάτε προετοιμασμένοι.

Φαιστός Μινωϊκό παλάτι: Μετάβαση